“Thứ nhất, rà soát ở cấp trường không tới nơi tới chốn. Trường Trung học số 1 tuy có phát đơn xin hỗ trợ mỗi học kỳ, nhưng giáo viên chủ nhiệm và cán bộ phụ trách không chủ động tìm hiểu hoàn cảnh thực tế, không theo dõi những học sinh không nộp đơn. Tiểu Hòa năm lớp 10 từng hỏi về việc hỗ trợ, nhưng sau đó không nộp đơn chính thức, nhà trường mặc định là ‘không cần’ nên không hỏi thêm.”

Chu Hải Đông ngồi trong góc, cúi gằm mặt.

“Thứ hai, tuyên truyền chính sách vay vốn sinh viên có vùng mù. Theo quy định, học sinh khó khăn có thể xin vay vốn tại Cục Giáo dục huyện nơi đăng ký hộ khẩu, mỗi sinh viên được vay 16 nghìn tệ một năm, lãi suất được ngân sách nhà nước hỗ trợ toàn bộ. Nhưng tuyên truyền của chúng tôi tập trung ở các trường trung học trong huyện, không bao phủ hết các vùng sâu vùng xa. Thôn Thạch Bản cách huyện 42 cây số,

giao thông khó khăn, tài liệu tuyên truyền chưa bao giờ đến được thôn này.”

“Thứ ba, cơ chế chia sẻ thông tin giữa các bộ phận chỉ là hình thức. Đáng lẽ Cục Giáo dục phải chia sẻ dữ liệu hộ nghèo với Ban giảm nghèo và Bộ Dân chính để nhận diện chính xác, nhưng thực tế mỗi nơi làm một kiểu, rào cản dữ liệu nghiêm trọng. Danh sách hộ nghèo của Ban giảm nghèo và danh sách hỗ trợ của Cục Giáo dục chưa bao giờ được đối chiếu chéo.”

Trương Kiến Quốc nói xong, phòng họp lại chìm trong im lặng.

Hà Ngọc Minh không nhận xét, mà quay sang Giám đốc Ban giảm nghèo Lý Trường Hà.

“Giám đốc Lý, việc nhận diện hộ nghèo ở thôn Thạch Bản là thế nào?”

Chân Lý Trường Hà run rẩy dưới bàn. “Chúng tôi đã tra cứu hồ sơ nhận diện hộ nghèo ba năm qua của thôn Thạch Bản, đúng là hộ Lưu Đức Hậu không nằm trong diện lập sổ hộ nghèo. Theo ghi chép điều tra hộ gia đình lúc đó, kết luận hộ này ‘nhà xây gạch, diện tích đạt chuẩn, không đủ điều kiện đưa vào danh sách’.”

“Ai là người kết luận?”

“Ban quản lý thôn và đội công tác tại thôn cùng kết luận. Người ký tên là Bí thư thôn Lưu Hữu Điền và Đội trưởng đội công tác Vương Chí Bằng.”

“Hoàn cảnh thực tế của nhà Lưu Đức Hậu, sau đó các ông có tìm hiểu không?”

Giọng Lý Trường Hà ngày càng thấp: “Ông Lưu Đức Hậu thu nhập bấp bênh, vợ là bà Trần Quế Hương tháng Năm năm nay phẫu thuật túi mật, chi phí tổng cộng hơn 90 nghìn tệ, tự chi trả khoảng 80 nghìn. Con gái lớn học cấp ba, con trai út học cấp hai. Thu nhập bình quân đầu người thực tế thấp hơn mức nghèo nông thôn của tỉnh.”

“Thấp hơn mức nghèo, nhưng không được vào danh sách hộ nghèo.”

“… Vâng.”

“Ông có biết yêu cầu về cơ chế giám sát và hỗ trợ ngăn chặn tái nghèo của nhà nước không? ‘Hộ cận nghèo’ ‘Hộ gặp khó khăn đột xuất’ đều nằm trong phạm vi giám sát, đây là điều Bộ Giáo dục và Cục Phát triển Nông thôn nhấn mạnh nhiều lần. Các ông thậm chí không thèm nhìn?”

Lý Trường Hà không nói thêm được lời nào.

Hà Ngọc Minh đóng sổ tay lại, nhìn một lượt mọi người. Giọng ông không lớn, nhưng mỗi chữ như một chiếc đinh đóng sầm vào phòng họp.

“Từ tỉnh đến xã, cấp nào cũng nói mình đã làm việc. Sở Giáo dục nói tiền đã cấp, chính sách đã ban hành. Cục Giáo dục nói đơn đã phát. Ban giảm nghèo nói có tiêu chuẩn nhận diện. Xã nói đội công tác đang rà soát. Thôn nói diện tích nhà không đạt chuẩn.”

“Kết quả là gì? Một cô gái đứng nhất tỉnh phải ngồi vặn vít mười hai ngày trên dây chuyền sản xuất ở Đông Quản.”

“Bây giờ tôi không yêu cầu các ông viết bản kiểm điểm.

Tôi yêu cầu mỗi người trả lời một câu hỏi: Từ năm lớp 10 đến khi tốt nghiệp lớp 12, trong ba năm, hơn một nghìn ngày, có một ai trong số các ông ở đây từng gõ cửa nhà em ấy không?”

Không ai trả lời.

Không một ai.

**7. Đường về**

Lưu Tiểu Hòa trở về thôn Thạch Bản vào ngày thứ ba sau khi đoàn điều tra tiến vào huyện Thanh Thích.

Từ Đông Quản về Thanh Thích, đoàn công tác mua vé tàu cao tốc cho cô. Lần đầu ngồi tàu cao tốc, cô cứ nhìn ra ngoài cửa sổ suốt. Cảnh vật thay đổi từ những nhà xưởng vùng Châu Giang thành những ngọn núi vùng Quảng Bắc, rồi thành những đồi thấp vùng Tương Nam, và cuối cùng là vùng đất đỏ vùng Cống Tây.

Chu Hải Đông ngồi cạnh cô, suốt quãng đường không nói gì nhiều. Khi sắp đến ga, ông mới mở lời.

“Tiểu Hòa, em có trách thầy không?”

Tiểu Hòa thu tầm mắt từ cửa sổ lại. “Trách thầy chuyện gì ạ?”

“Thầy không phát hiện ra. Ba năm rồi, thầy không biết nhà em khó khăn đến vậy. Nếu thầy phát hiện sớm hơn, giúp em xin hỗ trợ sớm hơn, em đã không phải…”

“Thầy Chu,” Tiểu Hòa ngắt lời, “thầy từng đến nhà em mà.”

Chu Hải Đông ngẩn người.

“Năm lớp 11, thầy đến thăm nhà. Hôm đó bố em đặc biệt thay một bộ quần áo sạch, mẹ em quét sân ba lần. Thầy ngồi trong nhà uống chén trà, hỏi vài câu về tình hình học tập rồi đi. Thầy không hỏi thu nhập nhà em, không hỏi mẹ em đang uống thuốc gì, không nhìn thấy đế giày của em trai em đã mòn thủng một lỗ.”

Môi Chu Hải Đông run run, không nói nên lời.

“Không phải lỗi của riêng thầy,” Tiểu Hòa nói, giọng rất nhẹ, “mà là vì mọi người đều nghĩ, chỉ cần phát một tờ đơn là đủ rồi.”

Ngoài cửa sổ, hoàng hôn buông xuống. Núi xa mờ ảo, những ngôi làng gần đó bắt đầu lên đèn.

Nhìn những ánh đèn đó, Tiểu Hòa chợt nhớ về thời thơ ấu. Khi đó mẹ cô chưa bệnh, bố cô còn làm được việc nặng. Những đêm mùa hè, cả nhà bốn người ngồi trong sân ăn dưa hấu. Bố khoét miếng giữa ngon nhất cho cô, mẹ mắng bố thiên vị, em trai thì đòi theo. Ồn ào náo nhiệt, và sao trên trời lúc đó đặc biệt sáng.

Những ngày đó giống như chuyện của kiếp trước vậy.

Khi tàu đến ga, trời đã tối hẳn.

Trên sân ga có vài người đang đứng đợi. Huyện trưởng Triệu Vệ Đông, Cục trưởng Trương Kiến Quốc, Bí thư xã Tôn Đại Dũng, Bí thư thôn Lưu Hữu Điền. Bốn người đứng thành một hàng như những binh sĩ chờ kiểm tra.

Lưu Tiểu Hòa bước xuống tàu, đối diện với bốn con người này. Theo bản năng, cô lùi lại một bước.

Triệu Vệ Đông bước lên, đưa tay ra. Bàn tay ông khựng lại trong không trung hai giây, vì Tiểu Hòa không nắm lấy. Cô chỉ đứng đó, gầy gò, trên người vẫn mặc bộ đồng phục bạc màu.

“Em Lưu Tiểu Hòa,” Triệu Vệ Đông thu tay về, giọng hơi khản, “tôi thay mặt Huyện ủy và UBND huyện Thanh Thích xin lỗi em.”

Tiểu Hòa nhìn ông, không nói gì.

“Là do công tác của chúng tôi không tốt. Xin lỗi em.”

Trương Kiến Quốc cũng bước tới: “Tiểu Hòa, Cục Giáo dục có trách nhiệm. Đơn xin hỗ trợ, vốn vay sinh viên, chúng tôi sẽ làm tăng ca để hoàn thành cho em. Về việc điền nguyện vọng, tỉnh đã điều phối, một vài trường đại học đang liên hệ với chúng tôi. Em muốn vào trường nào, chúng tôi sẽ thu xếp cho em vào trường đó.”

Ánh mắt Tiểu Hòa vượt qua Trương Kiến Quốc, nhìn về phía Bí thư thôn Lưu Hữu Điền.

Lưu Hữu Điền hơn năm mươi tuổi, làm bí thư thôn Thạch Bản hai mươi năm. Ông cúi đầu, không dám nhìn vào mắt Tiểu Hòa.